Drzewo, które pamięta

Dwutysięczna oliwka z Exo Chora

W górskiej wsi Exo Chora, na północnym zachodzie wyspy, rośnie drzewo, przy którym cała ludzka historia Zakynthos wydaje się krótka. To oliwka, której wiek szacuje się na około dwa tysiące lat. Nie dwieście. Dwa tysiące. Kiedy rodził się Chrystus, to drzewo było już dorosłe. Kiedy upadał Rzym, rosło. Kiedy przychodzili i odchodzili Wenecjanie, Francuzi, Anglicy — ono stało.

Pień jest tak gruby, że kilku ludzi ledwie go obejmie z rozłożonymi ramionami. Powyginany, poskręcany, popękany, wydrążony w środku przez czas — a mimo to żywy. Bo oliwka nie umiera jak inne drzewa. Nawet gdy serce pnia zgnije i zostanie pusta skorupa, drzewo trzyma się życia obrzeżem, cienką warstwą żywego drewna pod korą, i wypuszcza liście, i rodzi owoce.

To jest sekret długowieczności oliwek: że potrafią się odradzać z własnego pnia, że nie mają jednego, śmiertelnego środka, tylko rozproszone, uparte życie na obrzeżach. Ścięta odbija z korzenia. Spalona wypuszcza nowe pędy. Oliwka to drzewo, którego prawie nie da się zabić — i dlatego stała się w całym Śródziemiu symbolem pokoju, trwałości, odradzania się.

Drzewo z Exo Chora wciąż rodzi. To najbardziej poruszające w całej tej historii — że nie jest zabytkiem, muzealnym eksponatem za sznurem, tylko pracującym drzewem. Co roku, jak od dwóch tysięcy lat, zawiązuje owoce, dojrzewa je w słońcu, oddaje. Oliwki z drzewa, które pamięta antyk. Oliwa z owocu starszego niż chrześcijaństwo.

Pomyśl, ile ono widziało — a raczej: ile wydarzyło się w jego cieniu, bo drzewo nie widzi, tylko trwa. Pokolenia rolników, które zbierały jego owoce, jedno po drugim, przez sześćdziesiąt, siedemdziesiąt ludzkich żywotów następujących po sobie. Każde z nich myślało, że drzewo jest „ich”, a ono przeżywało ich wszystkich, jednego za drugim, obojętnie i cierpliwie.

Trzęsienie ziemi 1953 roku, które zwaliło stolicę, drzewa nie ruszyło. Wojny, okupacje, emigracje — ludzie odchodzili, wracali, ginęli, a oliwka wypuszczała liście na wiosnę jak zawsze. Jest w tym lekcja, której żaden pomnik nie da: że najtrwalsze rzeczy na wyspie nie są z kamienia, tylko z drewna, i nie zbudował ich człowiek, tylko czas i słońce.

Takich drzew jest w Grecji kilka — pojedyncze oliwki liczące po tysiąc, dwa tysiące lat, otoczone czcią niemal religijną. Na Krecie jest jedna, z której gałązek podobno pleciono wieńce dla olimpijczyków. Ta z Zakynthos nie jest tak sławna, ale jest tak samo stara i tak samo żywa. Rośnie sobie w górskiej wsi, mijana przez turystów pędzących nad Navagio, cicha jak wszystko, co naprawdę stare.

Warto zboczyć z trasy. Exo Chora leży niedaleko klifów Kambi, po drodze na północny zachód. Wieś sama w sobie jest jedną z nielicznych, które przetrwały trzęsienie z zachowaną starą architekturą. A gdzieś przy niej stoi to drzewo — zapytaj miejscowych, pokażą. Nie jest oznakowane wielkimi tablicami. Po prostu tam jest, jak było od dwóch tysięcy lat.

Stań pod nim i połóż dłoń na korze. To rzadka okazja dotknąć czegoś tak starego, a wciąż żywego. Kamień jest martwy, choć trwa. To drzewo trwa i żyje naraz — pije wodę, rośnie, rodzi, odpowiada na słońce i deszcz dziś tak samo jak dwa tysiące lat temu. Kiedy odejdziesz, ono zostanie. I będzie rodzić oliwki jeszcze długo po tym, jak nikt nie będzie pamiętał, że tu byłeś.

Była dorosłym drzewem, gdy narodził się Chrystus. Wciąż rodzi oliwki. To nie zabytek — to żywy współczesny.