Rok, w którym wyspa runęła
Trzęsienie ziemi 1953 i odbudowa
W połowie sierpnia 1953 roku ziemia pod Wyspami Jońskimi zaczęła się ruszać i nie przestawała przez trzy dni. Najsilniejszy wstrząs przyszedł 12 sierpnia — siódemka w skali, której wtedy jeszcze dobrze nie umiano mierzyć, ale którą każdy na wyspie zmierzył po swojemu: liczbą domów, które się złożyły jak karty.
Zakynthos, Kefalonia, Ithaka — trzy siostry jednego archipelagu — dostały najgorzej. Na Zakynthos runęło niemal wszystko. Wenecka stolica, budowana i zdobiona przez trzysta lat, miasto arkad, teatrów i kościołów zwane „Wenecją Wschodu”, przestała istnieć w ciągu kilku minut. To, czego nie zwaliło trzęsienie, dokończył pożar, bo pękły instalacje i przewróciły się piece, a nie było czym gasić.
Ocalały pojedyncze budynki. Przede wszystkim kościół świętego Dionizego, patrona wyspy, i jego dzwonnica — wysoka, wzorowana na weneckiej kampanili, stojąca do dziś. Wierni odczytali to jako znak: że święty osłonił swój dom, kiedy wszystko wokół padało. Historyk powie, że kościół był nowy i dobrze zbudowany, na solidnych fundamentach. Wyspiarz powie, że to bez różnicy — liczy się to, że stoi.
Ludzie uciekli nad wodę. Port, plaże, pokłady statków — wszędzie tam, gdzie nie było już nic, co mogłoby spaść na głowę. Grecka i zagraniczna flota ruszyła z pomocą; brytyjskie, izraelskie i inne okręty przywiozły wodę, leki, chleb. Wyspa, która przez wieki żyła z morza, teraz od morza dostała życie z powrotem.
Kiedy wstrząsy ucichły, trzeba było zdecydować rzecz straszną: co dalej. Można było odejść, jak odeszło wielu — na kontynent, do Aten, do Australii, do Ameryki. Cała fala emigracji wyszła z Wysp Jońskich w tamtych latach, ludzie, którzy zabrali ze sobą imię wyspy i nie wrócili. Ale część została. I ci, co zostali, zbudowali miasto na nowo.
Odbudowano je inaczej i tak samo. Inaczej — bo z myślą o kolejnym trzęsieniu: niższe budynki, sztywniejsze konstrukcje, przepisy antysejsmiczne, których wcześniej nie było. Tak samo — bo próbowano zachować ducha weneckiego miasta, arkady nad chodnikami, rytm placów, linię nabrzeża. To jest miasto-rekonstrukcja: nie kopia, nie oryginał, tylko pamięć zamieniona w kamień.
Chodząc dziś po Zakynthos, trzeba to wiedzieć, bo inaczej nie zrozumie się, na co się patrzy. Te arkady nie mają trzystu lat — mają siedemdziesiąt. Ale kształt, który powtarzają, ma trzysta. To jak z pieśnią przekazywaną z ust do ust: słowa mogą być nowe, melodia jest stara. Miasto śpiewa wenecką melodię nowym głosem.
Są miejsca, gdzie widać starą wyspę naprawdę. Wioski w górach — Kiliomeno, Exo Chora — które trzęsienie oszczędziło, bo stały na innej skale. Tam kamienne domy są prawdziwie stare, uliczki wąskie jak przed wojną, a dzwonnice pochylone tak, jak je zostawił czas. Kto chce zobaczyć Zakynthos sprzed 1953 roku, musi wejść w góry. Na wybrzeżu wszystko jest młodsze, niż wygląda.
Muzeum Bizantyjskie przy placu Solomosa jest w istocie pomnikiem tamtej katastrofy. Zgromadzono w nim to, co udało się wyciągnąć z ruin kościołów: ikony, freski, całe rzeźbione ikonostasy, przeniesione tu w kawałkach i złożone od nowa. Wchodzi się tam jak do skarbca ocalonego z pożaru. Bo tym właśnie jest.
Wyspa leży na styku płyt, w miejscu, gdzie Afryka napiera na Europę i ziemia nie może usiedzieć spokojnie. Pomiary satelitarne pokazują, że Zakynthos wciąż się rusza — unosi, przesuwa, o milimetry rocznie, ale bez ustanku. Po 1953 roku część zachodniego wybrzeża podniosła się. Wyspa dosłownie nie jest tą samą wyspą, co przed katastrofą. Jest wyżej.
I może to jest najważniejsza rzecz, jaką Zakynthos mówi tym, którzy chcą słuchać. Że można stracić wszystko — miasto, domy, trzysta lat historii w ciągu trzech dni — i zbudować od nowa. Że pamięć jest materiałem budowlanym równie dobrym jak kamień. Że dzwonnica, która została stać sama wśród gruzów, nie jest cudem, tylko obietnicą: dopóki stoi choć jedna rzecz, wiadomo, jak wyglądała reszta, i można zacząć.
Stań na placu świętego Marka wieczorem, kiedy zapala się światło w arkadach, a ludzie wychodzą na spacer, jak wychodzili tu od wieków. Nic w tym obrazie nie zdradza katastrofy. I to jest właśnie jej najgłębszy ślad — że wyspiarze odbudowali nie tylko mury, ale i zwyczaj wieczornego spaceru, śmiech w kawiarni, normalność. Odbudowali życie tak dokładnie, że dziś trzeba wiedzieć, żeby zobaczyć ranę. Rana jest pod spodem. Na wierzchu jest znów miasto.
Z całego weneckiego miasta ostał się kościół świętego i garść murów. Resztę trzeba było zbudować z pamięci.