Solomos i narodziny hymnu

Jak wiersz z małej wyspy stał się głosem narodu

Dionysios Solomos urodził się w 1798 roku w Zakynthos, w domu, którego już nie ma, bo zabrało go trzęsienie ziemi wraz z prawie całym miastem. Był synem hrabiego i jego służącej — dziecko z pogranicza dwóch światów, arystokracji i ludu, i to pogranicze zostało w nim na całe życie, jak zostaje akcent, którego nie da się pozbyć.

Wyspa należała wtedy do Wenecji, potem do Francuzów, potem do Brytyjczyków. Solomos, jak wszystkie dzieci z dobrych domów, uczył się po włosku. Wysłano go do Włoch, do Bolonii, na studia, i tam zaczął pisać — po włosku, bo to był język poezji, język, w którym umiał myśleć. Grecki znał jak się zna ojczyznę, do której się nie wróciło: ze słyszenia, z pieśni służby, z ulicy.

I tu zaczyna się rzecz najciekawsza. Kiedy wrócił na wyspę jako młody człowiek, ktoś rzucił mu wyzwanie — mówią, że był to przyjaciel, Spyridon Trikoupis: przestań pisać po włosku. Masz talent, ale marnujesz go w cudzym języku. Pisz po grecku. Solomos odpowiedział, że nie umie greckiego dość dobrze. A tamten powiedział: to się naucz.

I Solomos się nauczył. To jest w całej tej historii moment bohaterski, choć nie ma w nim ani bitwy, ani krwi. Dorosły poeta, uznany już we Włoszech, siada od nowa do języka własnego ludu jak uczeń — słucha pieśni, zapisuje słowa rybaków, uczy się greki nie z gramatyk, tylko z żywej mowy wyspy. Postanawia pisać w języku, którego musi się dopiero nauczyć. To tak, jakby nauczyć się od nowa mówić, żeby powiedzieć jedną, jedyną ważną rzecz.

W 1823 roku, kiedy Grecja podniosła się przeciw Turkom, Solomos napisał Hymn do wolności — Ymnos eis tin Eleftherían. Sto pięćdziesiąt osiem strof. Zaczyna się od słów, które dziś zna każde greckie dziecko: „Poznaję cię po ostrzu strasznego miecza, poznaję cię po spojrzeniu, którym mierzysz ziemię”. Wolność jest tu kobietą, zjawą powstającą z kości Greków, i poeta rozpoznaje ją, zanim jeszcze przyszła.

Muzykę napisał później Nikolaos Mantzaros, też z Wysp Jońskich, z Korfu. Dwie pierwsze strofy stały się w 1865 roku hymnem państwowym Grecji — a wiele lat później również Cypru. Jeden wiersz, dwa państwa. Nie ma na świecie drugiego takiego hymnu, który należałby do dwóch krajów naraz, i oba wzięły go od poety z małej jońskiej wyspy, który do trzydziestki myślał po włosku.

Solomos nigdy nie skończył większości swoich dzieł. To była jego udręka i jego znak firmowy — pisał fragmentami, poprawiał, zaczynał od nowa, zostawiał wiersze niedokończone jak posągi, którym rzeźbiarz nie zdążył wygładzić pleców. „Wolni oblężeni”, jego wielki poemat o obronie Missolungi, dotarł do nas w kawałkach. Ale te kawałki są z marmuru najczystszej próby.

Przeniósł się na Korfu i tam spędził resztę życia, coraz bardziej samotny, coraz bardziej pochłonięty tym jednym: jak powiedzieć rzecz doskonałą w języku, który sam sobie odzyskał. Umarł w 1857 roku. Wyspa uznała jego śmierć za żałobę narodową, jeszcze zanim narodowa Grecja w pełni pojęła, kogo straciła.

Jego szczątki wróciły na Zakynthos. Dziś spoczywają w muzeum przy placu, który nosi jego imię — plac Solomosa, w sercu odbudowanego miasta. Obok leży drugi poeta wyspy, Andreas Kalvos, jakby wyspa chciała mieć swoich śpiewaków blisko siebie, pod jednym dachem, na zawsze.

Kiedy staniesz na tym placu, w cieniu jego popiersia, pomyśl o tej jednej scenie: dorosły człowiek, który uczy się na nowo własnego języka, żeby móc w nim napisać wolność. Cała Grecja śpiewa dziś jego słowa na stadionach, w szkołach, przy podnoszeniu flagi — i mało kto pamięta, że zaczęły się tutaj, na tej wyspie, w głowie kogoś, kto najpierw musiał uwierzyć, że jego własny język jest dość dobry, by unieść naród.

Napisał hymn dla narodu, którego język ledwie znał — i właśnie dlatego musiał się go nauczyć jak miłości.